نقد فیلم

بررسی و نقد فیلم

فراماشین (Ex machina)

 

نویسنده و کارگردان: Alex Garland

سبک: علمی-تخیلی، درام، هیجانی

محصول: 2015- انگلستان- 108 دقیقه

بودجه و فروش: به ترتیب و تا امروز (1 تیر 94) حدود 15 میلیون و 30 میلیون دلار

جمله ی فیلم: "انسان چیزی فراتر از اراده ی بقا نیست"

جمله ی فیلم –از نگاه من-: انسان چیزی جز تلاش برای لذت بردن نیست.

نمرات فیلم در پایگاه های معروف اینترنتی:

 (نمره از نظر بیننده گان) 7.9/10: :IMDb

 (نمره از دید منتقدین) 92% :Rotten Tomatoes

 (نمره از دید منتقدین) 78% :Metacritic

نمره فیلم از نظر من: 17 از 20

 

خلاصه

Caleb برنامه نویس جوان شرکت Bluebook؛ معروف ترین موتور جستجوی دنیا، برای ملاقات با مدیر اجرایی ارشد شرکت؛ Nathan انتخاب شده است. او پس از ملاقات اولیه در محل اقامت وی در می یابد که هدف اصلی این دیدار، انجام آزمون یک هفته ای Touring * جهت بررسی غیر قابل تشخیص بودن روباتی انسان نما به نام Ava از انسان است...

 

بررسی و نقد:

فیلم "فراماشین" از دو بعد قابل بررسی است؛


اول: به عنوان فیلمی علمی-تخیلی که نگاهی آینده نگرانه و بدبینانه به صنعت روباتیک و هوش مصنوعی دارد. در این بخش، بشر "خود خدا انگار" مغرور به ساخته، به سان "مخلوق دست و پا بسته" و به دست "ساخته شده" محو می شود. غایت فیلم پاسخ "آری" به این سوال است که "آیا انسان می تواند قدرت تفکری فراتر از خود بسازد؟" تا اینجای کار، فیلم، نگرش جدیدی به ذهنیت ما وارد نمی کند. فیلم های دیگری نظیر Terminator -که محصول سه دهه گذشته بوده اند- نیز همین مضمون را منتقل می کرده اند و کامپیوترهای امروزی نیز با قدرت پردازششان، به تدریج در حال پاسخگویی به این سوال هستند. اما آنچه که شاید این فیلم را از اعقابش جدا می کند، توجه بیشتر به بخش "هوشمندی آمیخته با احساس" ماشین مصنوع بشر نسبت به انسان باشد که با "خودخواهی" عاری از "وجدان" مختص بشر آمیخته است. گرچه در فیلمی مانند هوش مصنوعی (A.I. Artificial Intelligence) اسپیلبرگ نیز با مفهوم "احساس" روباتیک روبرو شده بودیم اما تفاوت های ظریفی بین این دو فیلم وجود دارد. در واقع عصیان غالبِ "ساخته شده علیه سازنده" در "فرا ماشین"، وجه تمایز آن با "هوش مصنوعی" اسپیلبرگ است. اگر در "نابودگر" یا "هوش مصنوعی"، هدف، گرفتن درس های اخلاقی از یک روبات ظاهرا بی احساس و اخلاق برای تحت تاثیر قرار دادن وجدان انسان امروزی استفاده شده و حتی می توان گفت که موضوع "هوش مصنوعی" و "روبات های قدرتمندتر از بشر" در آن فیلم ها در درجه ی دوم اهمیت قرار گرفته است، در اینجا تنها باید از نتیجه ی پرورش چنین محصولی ترسید! شاید بتوان گفت که گذشت سال ها و نزدیکی بیشتر علم به خلق چنین مصنوع قدرتمندی، واهمه ی انسان از نتیجه ی درازمدت این تحقیقات را بیشتر کرده است. از این جهت شاید فیلم "Her"، نگاهی مشابه اما با درجه ی خشونت کمتر به توسعه ی توان فکری محصولات کامپیوتری و نقش آن در زندگی انسان داشته است.

از منظر دوم اما می توان فیلمی با نگاهی فیلسوفانه به ماجرای پیدایش انسان و تمایلش به بقا را ملاحظه کرد. شاید جمله ی پوستر فیلم نیز این بخش را پر رنگ تر کرده باشد. این نگاه که در تضاد کامل با نتیجه گیری "ماشین محور" یا "فاجعه محور" بخش اول است، رویکردی "انسان گرایانه" دارد. از این منظر، Nathan در جایگاه خالق و Ava، مخلوق است. برای متوجه کردن بیننده به این نکته ی نسبتا واضح، نویسنده از زبان Caleb این جمله را به Nathan می گوید و او را در جایگاهی خدا مانند می انگارد؛ خدایی که بشر را خلق و سپس او را مورد آزمایش قرار می دهد و در ازای رد شدن در امتحانی که به وسیله ی فرشته ها (Caleb که شخصیت او را نسبتا معصوم می بینیم) از بنده می گیرد، او را مستحق عذاب یا (به عقیده ی امثال بودائیسم که در فیلم با اشاره به پاک کردن حافظه ی دستگاه قبلی و قرار دادنش در ذهنی جدید؛) نسخ می کند. در اینجاست که مخلوق عصیان می کند و ماجرای نفی یا کشتن خالق پدیدار می شود. بدین صورت، اریک فروم و سارتر خداباوری را با اسارت بشر (که در فیلم با محبوس بودن Ava و دیگر همنوع او نشان داده می شود) برابر می دانند و به نفی خدا می پردازند و فویر باخ و مارکس خواهان جنگ با خدا می شوند و برخی چون فروید نیز به کمک علم قصد نادیده انگاشتن خدا را می کنند. نکته ی مشترک تمامی این افکار اما یک چیز است: "محافظت انسان"! فیلم به ما نشان می دهد که Ava با کشتن خالق خود (که معادل با عبارت "خدا مرده است" نیچه می نماید) به آزادی مطلوب می رسد و در چهار راه اختیار و اراده ی زندگی ای قرار می گیرد که میل به بقا و لذت او را تامین می کند. از نگاه من "میل به لذت" انسان بیش از "میل به بقا"ی مورد اشاره ی فیلم اصالت دارد، چرا که انگیزه ی بقا باید جایی در انگیزه ی خارج از خواست خودآگاه مخلوق داشته باشد اما لذت جویی، بخش نهادینه شده و آمِر خودآگاه انسان است. ظاهرا فیلم بنایی بر پاسخگویی به نتیجه ی این عصیان نداشته و تنها در پی بیان صورت مساله است؛ مساله ای که به نظر می رسد با آزادی Ava، با آن پیشینه ی خودخواهانه و تک بعدی اش، نتیجه ی خوشی به همراه نخواهد داشت..

کارگردانی فیلم بسیار خوب است؛ نور صحنه ها متناسب با یک فیلم هیجانی طراحی شده و ضرباهنگ محتوای هیجانی و تعلیق فیلم نیز تا به انتها، با وجود راکد بودن نسبی فضا و صحنه ها سرعت می گیرد. جملات فلسفی و علمی به کار برده شده در فیلم، حتی زبان تحسین مجلات علمی را باز کرده. با این وجود فیلم دارای نقاط ضعف چشمگیری ست؛ شخصیت Nathan بسیار بد طراحی شده؛ از یک مخترع دستگاهی به پیچیدگی Ava که باید تمام احساسات و منطق انسانی را درک، تقلید و پردازش کند، انتظار چنان اعمال کودکانه و بی حسابی نمی رود. اگر مستی های دائم او را به بشر بی فکر امروزی که سرمستانه در پی قدرت بی حد و مرز می رود نسبت دهیم، باز هم عدم پیش بینی باتری های اضطراری برای مواقع خاموشی، از چنین مهندس ورزیده ای دور از انتظار است. در عین حال Caleb نیز انسانی ساده لوح است؛ فردی که به راحتی پذیرای جملات احساسی انسان و روبات می شود و به مانند یک انسان دور از تکنولوژی که به راحتی در شباهت های ماشین با انسان گم شده، پس از سه جلسه ملاقات با این روبات، جانش را نیز برای نجات او به خطر می اندازد! البته نویسنده سعی کرده با تمهید "بی دوست –بی تجربه- بودن" Caleb و چک شدن سابقه اش توسط Nathan این مشکل را بپوشاند اما به نظر نمی رسد این پاسخ برای بیننده چندان قابل پذیرش باشد.. از نظر من، فیلم با وجود اشارات زیاد و مناسبش، به دلیل اشکالات شخصیت پردازی و دیالوگ های متوسط، از حد یک فیلم معمولی آخر الزمانی فراتر نمی رود، گرچه، نمره ی بالای فیلم از نظر بیننده گان، خلاف نظر مرا تایید می کند!

"فرا ماشین" گامی به جلو در پیش بینی آینده ی محتمل بشر در رویارویی با مصنوعات خود است؛ آینده ای که با وجود همه ی هشدارهای جلوه گر در برابر چشمان انسان مست قدرت امروزی، راه فراری نیز از آن نخواهد بود..

 

در حاشیه:

* پس از معرفی Touring test توسط Alan Touring در 1950، که یکی از آزمون های معروف قابلیت ماشین ها در بروز رفتار هوشمندانه ی برابر یا غیر قابل تشخیص از انسان های واقعی است، اساس این آزمون به یکی از ارکان فلسفه ی هوش مصنوعی تبدیل شده است.

نوشته شده در شنبه ٢ خرداد ،۱۳٩٤ساعت ٥:٤٦ ‎ق.ظ توسط مهدی وزیریان نظرات ()


 Design By : Pichak